Omgaan met een doodswens

Wat is eigenlijk een doodswens?

Heel veel mensen denken weleens: “Ik kan net zo goed dood zijn”, “Was ik maar dood” of “Als ik nu een dodelijke ziekte zou krijgen, dan was dat misschien een oplossing.” Meestal zijn dit uitspraken die horen bij een moeilijke periode. Wanneer iemand dan serieus wordt gevraagd: “Wil je werkelijk dood en dit leven achter je laten?”, volgt vaak het antwoord: “Nee, natuurlijk niet. Ik zei het om duidelijk te maken hoe zwaar het nu is.”

Bij mensen met een aanhoudende doodswens is dat anders. De gedachte aan de dood gaat niet meer voorbij, maar blijft aanwezig – weken, maanden, soms jaren – en wordt geleidelijk concreter.

De dood wordt steeds meer ervaren als een oplossing voor het ‘lijden aan het leven’: voor fysiek of psychisch lijden, voor gevoelens van machteloosheid, onvermogen of waardeloosheid. Soms is de doodswens ook een uiting van diepe teleurstelling of een gevoel van verlatenheid. In andere gevallen hangt zij samen met angst voor wat komen gaat of is het een kenmerk van een ernstige depressie die maar niet overgaat.

Mensen van alle leeftijden kunnen een doodswens hebben.
Bij jonge mensen ontstaat deze wens soms al in de puberteit of jongvolwassenheid. De dood kan dan voelen als de enige uitweg uit een situatie waartegen men zich niet opgewassen voelt of die uitzichtloos lijkt. Vaak is het niet zozeer een verlangen om echt dood te zijn, maar een verlangen dat het ondraaglijke gevoel ophoudt.
Bij oudere mensen is een doodswens vaak ook gebaseerd op afname van vitaliteit en toename van lichamelijke klachten. 

Hoe kunt u weten dat iemand een doodswens heeft?

Eigenlijk kunt u dat alleen maar weten als iemand door woorden of lichaamstaal die wens uitspreekt of concrete voorbereidingen treft om het leven te beëindigen. Heel vaak echter loopt iemand met een doodswens rond zonder dat hij dat durft te laten merken.
Er zijn veel redenen waarom iemand niets wil laten merken, denkt u maar aan:

• Schaamte, “Mensen zullen me een loser vinden als ik dat zeg.”
• Bang om als aansteller gezien te worden, iemand die aandacht wil trekken.
• Bang om niet gehoord, niet geloofd of niet serieus genomen te worden.
• Bang om voor gek versleten te worden en naar de psychiater gestuurd of, nog erger, gedwongen te worden opgenomen.
• Bang om anderen te belasten of verdriet te doen.
• Een gevoel van eenzaamheid “Het zal niemand interesseren.”
• Het gevoel “Dit is zo persoonlijk, dat wil ik niet met iemand delen.”
• Het gevoel “Mij is zoveel pijn gedaan dat ik het niet aankan om die pijn te verwoorden.”

Waar moet u op letten om de signalen te herkennen die in de richting van een doodswens kunnen wijzen?

• Iemand spreekt erg nonchalant over de dood: “Dood zijn is toch niet zo erg.”
• Iemand is langere tijd meer teruggetrokken dan u gewend bent.
• Iemand slaapt slecht.
• Iemand heeft de neiging zich te isoleren, geen contact meer op te nemen en niet meer actief naar buiten te treden.
• Iemand gaat buitensporig opruimen, gaat zaken weggeven “Hier neem jij dit maar, ik heb dit voor jou bedacht.”
• Iemand treft voorbereidingen, regelt een testament, maakt lijstjes “Is gemakkelijk voor anderen.”
• Iemand krijgt veel enigszins onverklaarbare ongelukken, aanrijdingen, valpartijen met de fiets of van de trap, enz.
• Iemand heeft een geliefde verloren en lijkt zich in een gecompliceerd rouwproces te bevinden, waarin over langere tijd geen beweging zit.
• Iemand heeft door een somatische of psychiatrische diagnose, of het uitblijven van effect van steeds weer nieuwe behandelingen, de conclusie getrokken dat zijn toekomst zonder perspectief is.
• Iemand gaat op zoek naar anderen om zijn of haar plaats in te nemen bij geliefden.

Wanneer iemand dergelijk gedrag vertoont, betekent dat gelukkig niet altijd dat er sprake is van een voornemen tot zelfdoding. Iemand kan bijvoorbeeld behoefte hebben aan bezinning, het gevoel hebben zijn zaken op orde te moeten brengen, wat onhandiger zijn dan anders of simpelweg een bril nodig hebben.
Maar als u die gedragsverandering niet kunt thuisbrengen, aarzel dan niet om door te vragen. Open en oprechte belangstelling kan, ook als de ander dit aanvankelijk afwijst, helpen om duidelijkheid te krijgen en ruimte te maken voor een eerlijk gesprek. Benader de ander dus gerust met vragen als:

• “Waar komt je behoefte aan bezinning vandaan?”
• “Waarom wil je juist nu je zaken op orde brengen?”
• “Ben je roekelozer dan voorheen?”
• “Hoe verklaar je zelf wat er met je aan de hand is?”

Waarom is het belangrijk om over een doodswens in gesprek te komen?

Een doodswens waar niet over gesproken kan of mag worden, kan steeds meer ruimte innemen in iemands gedachten. Het werkt vaak zoals bij alles wat iemand voor zichzelf moet houden: het onderwerp laat zich niet wegduwen. Denk maar aan het bekende voorbeeld: “Je mag niet aan een witte beer denken.” Juist dan duikt het beeld van een witte beer telkens weer op, ook al wilt u dat niet. Zo kan het ook gaan met een doodswens. Als iemand het gevoel heeft er niet over te mogen of kunnen praten, kan de gedachte steeds terugkeren en steeds meer aanwezig zijn.
Na verloop van tijd kan de doodswens zo’n grote plaats innemen dat hij alles overheerst. Dat is vaak beangstigend en kan leiden tot diepe eenzaamheid. Soms wordt juist die eenzaamheid zo zwaar, dat iemand overweegt zijn doodswens uit te voeren om aan die innerlijke spanning te ontsnappen.

Hoe komt u in gesprek over een doodswens?

Een belangrijke voorwaarde is dat u kunt verdragen dat iemand die u dierbaar is tegen u zegt: “Ja, ik denk er voortdurend over om mijzelf van het leven te beroven.” Het is cruciaal dat u die uitspraak niet veroordeelt. Probeer het niet te zien als uw eigen falen of als een verwijt aan uw adres. Raak niet in paniek. Wat nodig is, is dat u kunt accepteren dát deze wens er is, zonder meteen te proberen het gevoel weg te nemen of te bestrijden.
Pas wanneer u die ruimte kunt bieden, ontstaat er de mogelijkheid voor een werkelijk gesprek. Zo’n gesprek kan voor iemand met een doodswens bevrijdend zijn. Om dat gesprek ruimte te geven, is het vooral belangrijk dat u met aandacht luistert naar de antwoorden op vragen als:

• Hoe ben je tot die gedachte gekomen?
• Loop je er al lang mee rond en hoe eenzaam is dat?
• Wat zou je helpen zodat die gedachte minder sterk wordt?
• Waar moet de dood een oplossing voor zijn?
• Hoe pijnlijk, beangstigend is de gedachte?
• Hoe concreet heb je je doodswens al voor jezelf gemaakt?

Richt u in eerste instantie niet op een oplossing, maar op begrijpen. Probeer naast iemand te staan. In vervolggesprekken kunt u voorzichtig meedenken, maar vraag altijd of dat op prijs wordt gesteld. Vertel ook wat het met u doet om te horen hoe de ander worstelt.
Het kan gebeuren dat u moet zeggen: “Ik merk dat ik dit niet alleen kan dragen. Mag ik met je meedenken over iemand met wie je hier beter over kunt praten?” U hoeft niet alles zelf te kunnen. Wat essentieel is, is dat u niet veroordeelt.

Bedenk dat de achtergrond van een doodswens veel kan zeggen. Lijdt iemand aan het leven zelf, of is de doodswens een symptoom van bijvoorbeeld een depressie? Soms ontstaat een doodswens als reactie op een ingrijpende diagnose, zoals multiple sclerose, kanker, dementie, maar ook schizofrenie, een bipolaire stoornis of autisme. Zo’n diagnose kan voelen alsof het nooit meer goed kan komen. Ga in dat geval samen op zoek naar hulp of betrouwbare informatie die het beeld kan nuanceren. Onderzoek mogelijkheden voor behandeling, therapie of begeleiding. Denk aan lotgenotencontact, patiëntenverenigingen of een second opinion, zowel bij lichamelijk als psychisch lijden.

Wees niet bang om concreet te zijn en door te vragen. Toon oprechte interesse in wat iemand beweegt. Vermijd negatieve kwalificaties en oordelen. Woorden als “laf”, “verman je” of “het gaat wel over” helpen niet. Dreigen met het inschakelen van huisarts, psychiater of familie kan het vertrouwen schaden.
Weet ook dat iemand die wilsbekwaam is, niet tegen zijn wil mag worden opgenomen in de psychiatrie alleen vanwege een doodswens. Gedwongen opname is alleen mogelijk onder strikte voorwaarden, bijvoorbeeld wanneer iemand psychotisch is of wanneer een ernstige depressie de wilsbekwaamheid aantast en gevaar oplevert.

Sommige mensen denken: “Als ik erover begin, breng ik de uitvoering dichterbij.” Vaak is het tegenovergestelde waar. Door het geheim te doorbreken, trekt ‘de witte beer’ mogelijk zijn nagels in. Tegelijk is het belangrijk te beseffen dat een goed gesprek een doodswens niet altijd wegneemt. Het vraagt tijd en geduld.
En het kan zijn dat een doodswens blijft bestaan, ondanks uw betrokkenheid. Wat u dan wel heeft bereikt, is dat iemand niet meer alleen is in zijn worsteling. Mocht iemand uiteindelijk toch zijn eigen weg gaan, dan betekent dat niet dat u heeft gefaald. Dan bent u degene die steun nodig heeft.

Voor informatie en begeleiding kunt u terecht bij de consulenten van de Einder, zie Begeleiding.