In de boekhandel verkrijgbaar. Lees meer

Zie meer voor een bespreking van Ton Vink.

In de Volkskrant van 20 maart betogen Anne-Mei The en Hans Wansink dat het gesprek over de angst voor de dood tot een particulier gesprek is geworden, terwijl het een sociaal en cultureel probleem is. Oftewel: de laatste fase van het leven gaat ons allemaal aan. Zij suggereren in hun artikel dat een zelfgekozen levenseinde rechtsreeks voortvloeit uit de angst voor de dood. Wanneer echter op basis van dit uitgangspunt een maatschappelijke en politieke discussie gevoerd gaat worden, blijven velen – net als nu – in de kou staan.

De verbreding van de discussie die The en Wansink voorstaan, leidt de aandacht af van waar het bij zelfbeschikking om draait: het autonome individu bepaalt zelf hoe het leven geleefd wordt en uiteindelijk ook hoe het leven zijn einde vindt. Zelfbeschikking kan inhouden dat iemand zonder ingrijpen voortleeft tot het lichaam het begeeft. Maar zelfbeschikking kan ook inhouden dat men dat moment niet afwacht en eerder uitstapt. The en Wansink doen het voorkomen alsof die wens tot eerder uitstappen niets anders is dan een vlucht voor angst. Angst voor de naderende dood, angst voor lijden, angst om de omgeving tot last te zijn. Ongetwijfeld worden mensen met dit soort angsten geconfronteerd maar we moeten ver weg blijven van de vooronderstelling dat een zelfgekozen levenseinde een laf of angstvallig genomen besluit is. Het tegendeel is het geval.

Natuurlijk staan wij ook achter kwaliteitsverbetering van de zorg, zoals The en Wansink voorstellen. Maar we vinden het wrang en tendentieus wanneer doelbewust de zelfgekozen dood in een negatief daglicht komt te staan. Onder meer met de niet onderbouwde stelling, dat “het hele vertoog van de zelfbeschikking het zicht belemmert op de maatschappelijke context van die heel reële angst voor straks”. Een stelling die The en Wansink delen met de SP. Wat ze eigenlijk zeggen is dat je een individu bent totdat de laatste levensfase begint. Kennelijk ben je vanaf dat moment – als je 60 bent? Als je 70 bent? Als je naar het verpleegtehuis moet? – niet langer een individu dat zelf bepaalt tot waar en wanneer.

Wat wij Wansink en The en ook de SP verwijten, is dat zij de discussie over het zelfbeschikkingsrecht uit de weg gaan en geheel inzetten op kwaliteitsverbetering in de zorg. Ze gaan eraan voorbij dat zelfs wanneer die zorg het niveau heeft bereikt dat we wenselijk vinden voor een humane samenleving, er mensen zijn die de gang naar dat moderne topkwaliteitsverpleegtehuis niet willen maken. Deze mensen hebben diverse redenen: zij vinden hun leven voltooid, zij zien zich geconfronteerd met naderende dementie en willen het verlies van hun persoonlijke waardigheid en zelfbewustzijn niet afwachten, of zij lijden aan het leven. En dat hoeven dus bepaald niet alleen maar 70-plussers te zijn.

The en Wansink reduceren een maatschappelijk vraagstuk tot individuele stress van verzorgenden en particuliere ellende van bewoners met medicijnen als surrogaatoplossing. Zij brengen het zelfbeschikkingsrecht terug tot het recht om te lijden. En omdat de omgeving daar ook last van heeft, mag dat autonome individu niet langer zelf beslissen. Hoe bevoogdend kun je zijn?

Voor deze individuen en hun recht op zelfbeschikking beijveren wij als Stichting De Einder voor het schrappen van artikel 294 lid 2 uit het Wetboek van Strafrecht dat hulp bij zelfdoding strafbaar stelt. Wij streven naar een samenleving waarin het zelfbeschikkingsrecht van het autonome individu erkend en gerespecteerd wordt.

In plaats van betutteling kiezen Stichting De Einder en de met de stichting samenwerkende counselors voor een heel andere benadering. Ervaren en deskundige counselors staan hulpvragers op een non-directieve wijze bij in de laatste levensfase. Zij stellen de hulpvrager in staat op een humane en waardige manier de zelfgekozen dood te verwerkelijken. De counselor verstrekt informatie, geeft voorlichting, betrekt waar mogelijk de directe omgeving en de dierbare naasten van de cliënt in het proces dat uiteindelijk zal leiden tot een zelfgekozen levenseinde. Als Stichting De Einder dragen wij zorg voor een opleidingstraject voor counselors waar kwaliteitsborging centraal staat. Wij kennen een klachtenregeling onder extern onafhankelijk voorzitterschap. Wij gaan professioneel en zorgvuldig om met de hulpvraag. Maar bovenal nemen wij de individuele mens serieus.

En laten we vooral niet vergeten dat het verkrijgen van een recht niemand verplicht tot consumptie van dat recht.

Enno Nuy is voorzitter van stichting De Einder.

Maart 2010

In de NRC van vrijdag 26 februari 2010 lezen we dat het Britse openbaar ministerie nieuwe richtlijnen heeft gepubliceerd voor vervolging in gevallen van hulp bij zelfdoding. Vervolging voor mensen die anderen helpen zelfdoding te plegen is voortaan onwaarschijnlijk als zij aantoonbaar uit medelijden handelden en het ‘slachtoffer’ zelf bij volle verstand duidelijk had aangegeven een einde aan zijn of haar leven te willen maken. Let wel, dit zijn slechts richtlijnen, er is geen sprake van een nieuwe wet en hulp bij zelfdoding blijft in principe, ook in het Verenigd Koninkrijk, strafbaar. Het Britse openbaar ministerie is met deze richtlijnen gekomen op aandringen van het hoogste Britse rechtscollege, de Law Lords.

Dit is een goed voorbeeld van pragmatisme dat hout snijdt. Het rechtscollege zoekt nadrukkelijk aansluiting bij de praktijk van alledag zonder die praktijk meteen met een wet te sanctioneren. Maar door nieuwe richtlijnen op te stellen wordt recht gedaan aan een duidelijke behoefte in de samenleving aan een humaan levenseinde voor eenieder die daar zelf voor kiest. Niet duidelijk is evenwel onder welke condities deze richtlijnen nu echt van toepassing zijn. Vooralsnog lijkt het er op dat hiermee een serieus alternatief voor de bestaande euthanasiepraktijk, zoals we die in Nederland kennen, ontstaat. Het is slechts stapsgewijs maar mij lijkt dit een goede weg om langzaam maar zeker tot jurisprudentie te komen. Voorwaar, een thema dat best eens aan bod zou mogen komen in de verkiezingen en de daarop volgende coalitievorming en kabinetsonderhandelingen. 

Enno Nuy, voorzitter Stichting De Einder

Februari 2010 verscheen: Chabot, B. & Braam, S. Uitweg. Een waardig levenseinde in eigen hand. Amsterdam: Nijgh & van Ditmar, 2010, 288 pp. €24,95 

In de boekhandel

Dit boek, een waardevolle publicatie, is in de boekhandel te koop. Dat lijkt een wonderlijke opmerking voor een boek, want waar moet je het anders kopen, nietwaar? Toch is er een lange weg afgelegd om tot dit moment te komen, want het gaat hier om een boek dat naar de huidige stand van de kennis de meest verantwoorde informatie levert over hoe – voor nu of voor een moment in de toekomst – greep te krijgen op de mogelijkheid van een waardig levenseinde onder eigen regie. 

Een stukje geschiedenis
Om te beginnen enkele opmerkingen over die afgelegde weg. In 2003 verscheen onder auspiciën van de stichting WOZZ (Stichting Wetenschappelijk Onderzoek naar Zorgvuldige Zelfdoding, met daarin onder meer B. Chabot) het boekje Informatie over Humane Zelfdoding, slechts voor artsen en enkele andere hulpverleners direct verkrijgbaar. Er volgde in 2006 een Engelse editie, in 2008 een herziene en uitgebreide Nederlandse editie (enkele delen van deze editie vonden onlangs hun weg naar de informatievoorziening op de website van de NVVE), en in 2008 nog een Duitse vertaling. Nadat de wegen van de WOZZ en B. Chabot zich scheidden, verscheen in 2009 een opnieuw herziene en uitgebreide editie van dit infoboek, onder de titel Een waardig levenseinde in eigen hand. Deze uitgave in eigen beheer werd verzorgd door B. Chabot en was verkrijgbaar via internet en Stichting de Einder. En nu dan, in 2010, herzien, uitgebreid en up-to-date, Uitweg. 

Toegankelijke informatie
Deze nieuwe editie beoogt uiteraard de meest recente informatie te verschaffen, niet alleen getoetst aan de stand der medische kennis maar, zeker niet onbelangrijk, ook aan de praktijk. Daarnaast beoogt de samenwerking met onderzoeksjournaliste Stella Braam een betere toegankelijkheid. Het boek kent daarom ook diverse intermezzo’s, bestaande uit verhalen uit de praktijk en enkele interviews van Stella Braam met deskundigen (Bert Keizer, Ton Vink, Eugène Sutorius, Boudewijn Chabot). Hoofdzaak is en blijft natuurlijk de informatie waar het allemaal om gaat, over het praktisch realiseren van een waardig levenseinde in eigen hand. Die informatie wordt nog aangevuld met andere relevante gegevens over betrokken organisaties (daaronder de NVVE maar in deze publicatie vooral Stichting de Einder), alsmede over relevante literatuur. Interessant is ook het voornemen om op de site www.eenwaardiglevenseinde.nl per kwartaal nieuwe ontwikkelingen, inzichten en informatie te publiceren. Ten slotte bevat het boek, voorzien van registers, nog “meldingsbrieven” die gebruikt kunnen worden om een levensbeëindiging te rapporteren (en dusdoende bij te dragen aan de verdere verbetering van de knowhow op dit gebied). 

Terminologie
Chabot gebruikt het begrip “zelfeuthanasie” om de zorgvuldige levensbeëindiging onder eigen regie te benoemen. Mijn ervaring is dat wanneer het begrip “euthanasie”, in welke samenstelling verder ook, gebruikt wordt, er onmiddellijk witte jassen aan de horizon opdoemen, met een hardnekkigheid, een betere zaak (bijv. de patiënt) waardig.
Toch is het begrip niet verkeerd, op voorwaarde dat de lezer en gebruiker bereid is af te zien van de betekenis die “euthanasie” in de Nederlandse discussie heeft gekregen (en waarbij de arts de centrale figuur is) en wil terugkeren naar de grondbetekenis van “euthanasie”: een goede dood. Zo moeilijk hoeft dat niet te zijn en het streven naar een goede eigen dood zal door menigeen onderschreven worden.
Afgezet tegen deze grondbetekenis van “euthanasie” is het begrip “zelfeuthanasie” een geschikte term voor de verwijzing naar “zorgvuldige zelfdoding” of “een waardig levenseinde onder eigen regie”. Hoewel ik nog wel wat aarzeling voel, zal het me niet verbazen wanneer “zelfeuthanasie” uiteindelijk de courante term wordt. 

Discussie
Het boek is – naar ik aanneem om publicitaire redenen – voorzien van een “aanbeveling” door Hedy D’Ancona, van de groep “Uit Vrije Wil” en het bijbehorende burgerinitiatief. Ook de geïnterviewde Eugène Sutorius hoort tot dat gezelschap. Het bezwaar dat Sutorius tegen de term “zelfeuthanasie” inbrengt is dan tamelijk veelzeggend: “Euthanasie is altijd zélf in Nederland. Niet de dokter beslist, maar de patiënt. De dokter helpt op verzoek. Dus euthanasie is ‘zelf’. Zelfeuthanasie suggereert dat euthanasie niet ‘zelf’ is.” (p. 192). Hier wordt (net als in het bewuste burgerinitiatief) het doen van een verzoek verward met zelf beschikken. Op dit punt wil ik volstaan met te verwijzen naar de zaak-Schellekens: Een oude vrouw met vergevorderde Parkinson doet een weloverwogen en consistent verzoek om euthanasie. Maar omdat, anders dan Sutorius suggereert, niet de patiënt beslist, maar de dokter, heeft deze mevrouw het nakijken, na afwijzing van haar verzoek door de dokter. Overigens verwart Sutorius ook de wordingsgeschiedenis van art. 293 (doden op verzoek) en art. 294 (hulp bij zelfdoding).
Sutorius verwijst terecht naar artikel 294 als “volstrekt achterhaald, in een andere tijd ontstaan.” Hier ligt m.i. de essentie van de discussie en ik ben daar elders uitgebreid op ingegaan (zie Vink, T. “Juridisch moralisme: art. 294 Sr of de overheid als zedenmeester”, Filosofie & Praktijk 30 (2009) 6, 24-38; het artikel is te lezen op www.ninewells.nl onder “Hulp bij zelfdoding”). 

Uitweg
Auteurs en uitgever van Uitweg doen er alles aan om duidelijk te maken dat zij, zoals uit herhaalde waarschuwing moet blijken, “op geen enkele wijze een impulsieve, eenzame en verminkende zelfdoding” willen bevorderen en evenmin zijn zij “aansprakelijk op welke wijze dan ook, voor de gevolgen die de interpretatie door de lezer van dit boek op de lezer zelf dan wel op derden zou kunnen hebben” en zij willen ook niemand “ertoe bewegen buiten de grenzen van de geldende wet- en regelgeving te treden.” (p. 4, alsmede achterkaft) Ik begrijp dat wel, je kunt niet voorzichtig genoeg zijn, al is dit wel heel erg stating the obvious, om het maar eens in slecht Nederlands te zeggen.
De samenwerking met Stella Braam zorgt voor een verbetering van de toegankelijkheid van het materiaal. De opzet van deze nieuwe editie is helderder geworden, óók op punten die vitaal zijn. Zo gaat, om een voorbeeld te geven, een kadertje op p. 135 in op een belangrijk punt dat er zo extra uitgelicht wordt: “Honderd procent zekerheid is er nooit”, waarna een korte toelichting volgt. En dat gebeurt op meer momenten in de presentatie van materiaal dat vanwege de ernst van het mogelijke besluit absoluut zorgvuldig gelezen moet worden.
Het boek informeert eerst over levensbeëindiging binnen de kaders van onze “euthanasiewet”, en daarna over levensbeëindiging buiten dat kader, onder eigen regie: door te stoppen met eten en drinken; door gebruik van een zelfgecomponeerde “pil van Drion”. Daarbij komen ook de haken en ogen, de risico’s en voetangels, ter sprake. In medisch opzicht, maar ook juridisch.
Chabot bediscussieert de juridische stand van zaken in hoofdstuk 10 van Uitweg “Welke hulp is strafbaar”. Hij opent dat hoofdstuk in mijn ogen iets té ongecompliceerd met de mededeling “Zelfdoding is niet strafbaar, hulp daarbij soms wel.”(p. 199; hij corrigeert dat overigens in het kopje boven het schema op p. 208) In een voorkomend geval – en die gevallen kómen voor – zal ik familie eerder laten weten “Zelfdoding is niet strafbaar, hulp daarbij soms ook niet.” Een subtiel, maar relevant verschil, zeker waar er nog zo veel “in belangrijke mate afhankelijk is van de omstandigheden van het geval, de weging en waardering waarvan is voorbehouden aan de rechter die over de feiten oordeelt.”(HR-Muns 2005).

Conclusie
Voor wie zich geconfronteerd ziet met de vraag naar een mogelijk zelfgekozen levenseinde, is dit een belangrijk boek dat, naast gesprekken met een counselor of andere hulpverlener, zeker kan bijdragen aan de helderheid van de afwegingen rondom zo’n besluit, en aan de zorgvuldigheid van de uitvoering, mocht het feitelijk zo ver komen.

Stichting De Einder en Uit Vrije Wil
Er is de laatste tijd veel te doen over het burgerinitiatief Voltooid Leven van de initiatiefgroep Uit Vrije Wil. Die wil een discussie in het parlement afdwingen over het recht van 70-plussers op hulp bij een zelfgekozen dood. Ofschoon gevreesd moet worden dat dit thema uiteindelijk niet in de Tweede Kamer wordt behandeld, wil het bestuur van De Einder dit initiatief in elk geval ondersteunen. Wij bevelen onze donateurs en sympathisanten dan ook aan steun te betuigen aan dit initiatief. 

Kritische kanttekeningen
Wel plaatsen wij hierbij heel nadrukkelijk enkele zeer kritische kanttekeningen:
1)    Het hanteren van een leeftijdsgrens verdraagt zich slecht met het zelfbeschikkingsrecht waar De Einder zich voor beijvert. Het recht op zelfbeschikking wordt door De Einder gezien als essentieel, als kenmerkend voor de gehele levensloop met inbegrip van het eigen levenseinde.
2)    De eis dat de wens te sterven ‘invoelbaar’ moet zijn voor de hulpverleners zet de deur open voor subjectiviteit, paternalisme en willekeur. Dat staat haaks op zelfbeschikking en de volledige zeggenschap van het autonome individu over het eigen leven. 

Ervaren in begeleiding
Dat zorgvuldigheid geboden is als het erom gaat hulp bij zelfdoding te verlenen, staat buiten kijf. En juist op dit vlak heeft De Einder het nodige te bieden aan de samenleving en aan hulpvragers met een authentieke wens tot zelfdoding. De met De Einder samenwerkende counselors hebben namelijk jarenlange ervaring opgebouwd in het begeleiden van mensen met een doodswens. 

Accreditatie counselors
De Einder heeft inmiddels een traject ingezet waarin training, opleiding en kwaliteitsborging centraal staan. Daarnaast heeft De Einder een klachtencommissie onder extern onafhankelijk voorzitterschap ingesteld. Tot slot ontwikkelt De Einder momenteel een model voor registratie en accreditatie waarmee kwalitatief hoogwaardige counseling wordt gewaarborgd. 

Professionals
Wij hechten eraan hier nadrukkelijk uit te spreken dat het bestuur van stichting De Einder de met haar samenwerkende counselors als professionals beschouwt. En professionals zijn hard nodig om kwaliteit van zorg en counseling te kunnen garanderen en om iedere schijn van willekeur, onzorgvuldigheid of nalatigheid te kunnen vermijden. 

Ondersteuning onder voorbehoud
Kortom, wij ondersteunen het burgerinitiatief zonder daarbij akkoord te gaan met een leeftijdsgrens en de invoelbaarheidseis. De Einder houdt zich graag aanbevolen om haar expertise en ervaring in te brengen in de discussies over hulp bij zelfdoding en om dit burgerinitiatief te vertalen in een (voornemen tot een) wetsvoorstel. 

Het bestuur van stichting De Einder
De pers kan contact opnemen met het bestuur via: 06 54 35 02 32.

.

 Een commentaar door Ton Vink

 De “actieweek voltooid leven” die de NVVE begin februari organiseerde, zorgde voor veel commotie, niet in de laatste plaats door de documentaire De laatste wens van Moek (filmmaakster Nan Rosens), uitgezonden in een special van ‘Netwerk’.
Daarnaast kwam er – ik druk me wat onbeleefd uit – een club bejaarden in het nieuws – éminances grises klinkt veel mooier natuurlijk – die een “Burgerinitiatief voltooid leven” entameerde, met als doel voor 70-plussers geregeld te krijgen dat zij desgewenst op eigen initiatief en door de arts van de juiste middelen voorzien, het leven zouden kunnen beëindigen, gesteld dat zij dit leven voltooid achtten. 

Moek
Misschien is het goed er op te wijzen dat de laatste wens van Moek in vervulling is gegaan. Ik herinner er toch maar even aan. Zoon Albert had de levensbeëindiging op video vastgelegd, zodat duidelijk was dat Moek de middelen die haar leven beëindigden, ook feitelijk zelf innam en niet toegediend kreeg. Voor advocaat Wim Anker zit tussen deze twee formuleringen een verschil van een maximum van resp. 3 jaar en 12 jaar cel. Zekerheidshalve droeg zoon Albert ook handschoenen tijdens de uitvoering, want het maken van de documentaire was oorspronkelijk niet gepland.
Het gaat mij hier niet om het integere karakter van het handelen van zoon Albert. Daar ben ik van overtuigd en heb het in de praktijk regelmatig meegemaakt. Mijn interesse is op dit moment eerder: wat levert deze commotie op waar het gaat om de mogelijkheid van een zorgvuldige levensbeëindiging onder eigen regie?
Publiciteit! Veel publiciteit! Dat is zeker. Maar is publiciteit altijd een voordeel? Hoe staat het met mensen die nú een zelfde levenseinde nastreven? Zou het hun makkelijker worden gemaakt? Of misschien juist niet? Schrijven artsen makkelijker een receptje uit, na een wat wonderlijke vraag van hun patiënt? Of denken ze wat eerder: “toch een wonderlijke vraag”, om er daarna vanaf te zien?
In juridisch opzicht valt er weinig te verwachten. Wim Anker is een vakkundig advocaat, niet van het genre Bram Moszkowicz, en volledig gericht op de belangen van zijn cliënt. De NVVE zal de kosten wel voldoen en voor de rechtbank zal het vonnis luiden “schuldig” (art. 294 Sr en wellicht nog de medicijnwet), maar “zonder strafoplegging”. Daarna volgt Hoger Beroep waarin het vonnis intact blijft en het Hof zal oordelen “dat de verdachte zich niet heeft beperkt tot het voeren van gesprekken, verstrekken van informatie en bieden van morele steun, maar dat hij het door zijn handelen voorafgaand aan en tijdens de zelfdoding voor M. mogelijk en gemakkelijker heeft gemaakt zichzelf te doden.” Echter, omdat de integriteit van de verdachte die de laatste wens van zijn 99-jarige moeder – aan het bestaan van die wens twijfelen rechtbank, OM, Hof en later Hoge Raad niet – op haar dringende verzoek vervulde, geenszins ter discussie staat, volgt er opnieuw géén strafoplegging. Ook de gang naar de Hoge Raad verandert hier niets aan.
De conclusie van ongeveer vijf jaar procesgang – ik hoop dat zoon Albert zich daarop heeft voorbereid – is dat strafbare hulp bij zelfdoding ontstaat wanneer iemand “zich niet heeft beperkt tot het voeren van gesprekken, verstrekken van informatie en bieden van morele steun, maar hij/zij het door zijn handelen voorafgaand aan en tijdens de zelfdoding voor de zelfdoder mogelijk en gemakkelijker heeft gemaakt zichzelf te doden.”
Maar… dat wisten we al! 

Burgerinitiatief

Het “Burgerinitiatief voltooid leven” heeft 40.000 handtekeningen nodig om hun voorstel in principe op de politieke agenda van de Tweede Kamer te krijgen. Met zo’n 112.000 NVVE-leden mag dat geen enkel probleem zijn. Of het er feitelijk ook van komt is hoogst onzeker.
Maar áls het ervan komt, gaat dit dan wat opleveren? Het klinkt wellicht niet aardig, maar er zijn voldoende redenen om ervan uit te gaan dat dit niet het geval zal zijn.
Allereerst is er de politieke doodzonde van leeftijdsdiscriminatie. Dat alleen al is een garantie dat het voorstel in deze vorm niet aangenomen zal worden. Simpelweg omdat dat niet kán. Een van de pijlers van onze beschaving is tegenwoordig de Wet Gelijke Behandeling. Hoe relatief 70-plus is, bleek zondag 14/2 tijdens de discussie in het programma Buitenhof, waar voormalig minister Els Borst, euthanasie-coryfee, pleitte voor een leeftijdgrens van 85-plus! (Je kunt overigens ook wachten tot het overlijden is ingetreden!).
Er zijn echter ook redenen waarom het maar goed is dat het initiatief geen wet wordt:

Om te beginnen is daar in dit initiatief het volledig ontbreken van zelfbeschikking. Ik bedoel niet het woord, dat komt op de site van Uit Vrije Wil te pas en te onpas voorbij, maar ik bedoel het inhoudelijke begrip. En dat is tamelijk pijnlijk. Zoals in onze Wet Toetsing Levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (WTL) het “weloverwogen verzoek” verward wordt met “zelfbeschikking”, zo wordt hier, in dit voorstel van Uit Vrije Wil, “Het vrijwillige en weloverwogen besluit van de oudere die wil sterven” benoemd als “centrale voorwaarde” en vervolgens, helemaal in het spoor van de WTL, verward met “zelfbeschikking”. Maar ook de 70-plusser heeft in dit voorstel nergens recht op. 
De situatie is echter nog zorgelijker. Niet alleen moet de 70-plusser die zijn leven voltooid acht en wil sterven, zijn stervenswens aan een deskundige hulpverlener ter beoordeling voorleggen, nee, nadat de eerste hulpverlener heeft kunnen oordelen over de stervenswens van de oudere, moet er nog een twééde hulpverlener komen “die onafhankelijk [van die eerste hulpverlener. TV] over de stervenswens van de oudere moet oordelen.” Over paternalisme gesproken! In de vermelde Buitenhof-discussie benadrukte Eugène Sutorius het belang van consultatie van een derde deskundige, een psychiater, die moet beoordelen of achter de stervenswens niet iets van een behandelbare depressie zit. En hou ze in de gaten, die psychiaters!
En een van de centrale begrippen bij die beoordeling – ik lieg echt niet – is de “invoelbaarheid” van de stervenswens. Als de WTL ons nu één ding heeft duidelijk gemaakt, dan is het wel hoe onmogelijk deze gedachte van “invoelbaarheid” (van het ondraaglijk lijden c.q. de stervenswens) wel niet is. Dat zou deze éminences grises toch echt bekend moeten zijn en anders had de NVVE ze erop moeten wijzen.
Merkwaardigerwijs is er een hele categorie 70-plussers aan de aandacht ontsnapt, een groep met wie ik zelf overigens regelmatig te maken heb. Dat zijn de mensen die helemaal geen stervenswens hebben, maar die een grote geruststelling ontlenen aan het bezit van middelen die hun de regie over hun levenseinde bezorgen, deo volente natuurlijk. Maar misschien moet hier later weer aparte wetgeving voor komen?
Wat is er gebeurd? Om vooral zorgvuldig over te komen, heeft men de tekst van de WTL erbij gepakt en daar de notie van “voltooid leven” ingepast, maar tegelijkertijd niet alleen alle voorwaarden van de WTL gehandhaafd, maar ook alle gebreken van de WTL! Waarom? Roomscher dan de Paus?
Het doet mij erg veel denken aan die ezel en zijn steen. En natuurlijk mag ik op mijn beurt niet discrimineren, maar waren en zijn deze “oudjes” of eminences grises, 70-plus of 85-plus, hier niet iets te veel met hun eigen private levenseinde bezig, daarmee beschikkend over het levenseinde van anderen?
Speerpunten
Veel commotie dus, maar wanneer het stof is neergedaald zou het netto resultaat wel eens tussen dat stof kunnen liggen.
Rest mij de lezer van dit stuk tot troost de speerpunten onder de aandacht te brengen die richtinggevend zijn voor het werk van de counselor en waarvan de individuele cliënt die zo’n counselor benadert de vruchten kan plukken, waar het gaat om een waardig levenseinde onder eigen regie.
Tot de actuele speerpunten voor het beleid van De Einder en de counselors die met de stichting samenwerken, moet gerekend worden het streven naar:

- Erkenning van de zelfbeschikking bij het levenseinde van de
wilsbekwame burger.
- Verwijdering of tenminste wijziging van artikel 294 Sr. lid 2 (hulp bij zelfdoding).
- Terugdringing van de rol van justitie bij een zorgvuldige zelfdoding; huisarts en schouwarts kunnen na het overlijden volstaan.
- Beschikbaarheid van de juiste middelen voor een waardige
levensbeëindiging onder eigen regie.

Ik wijs erop dat hierbij géén sprake is van onderscheid naar leeftijd of van een paternalistische ontkenning of opschorting van de autonomie van de cliënt. De begeleiding door de counselor is gericht op het bevorderen van helderheid in de afwegingen bij de cliënt, waar het diens voornemen betreft, en zorgvuldigheid in de uitvoering, voor die gevallen waarin het zo ver komt.

Lof voor de NVVE en de daaraan verbonden groep BN’ers die hun grijze haren inzetten voor hun eigen levenseinde: een goedgeolied mediaoffensief, keurig voorbereid en gepland in samenwerking met de publieke omroep. In eerste instantie denk je: “Wow, wat een goed initiatief dat ‘Uit vrije wil’ – dat moet gaan slagen.” Een sympathieke actie dus, zeker met de sterke vergrijzing die in aantocht is – een ‘grey tsunami’ aldus Brits auteur Martin Amis.
Maar laten we eens verder kijken dan de buitenkant, kijken naar de inhoud, naar de tekst op internet en in het lijfblad van de NVVE. Een aantal zaken valt dan op. (Heel veel zaken vallen op, maar ik wil de aandacht van de lezer proberen vast te houden!)

Nemen we de leeftijdsgrens: 70 jaar of ouder. Dit is natuurlijk leeftijdsdiscriminatie. Staat de grondwet dat toe? En, in ons land zijn mensen toch volwassen vanaf hun 18de levensjaar; vanaf die leeftijd mag iedereen echt zelf beschikken, rekening houdend met anderen. Toch?
Wat ook opvalt en aansluit bij die leeftijdsgrens, is het begrip ‘voltooid’ in voltooid leven. In de laatste uitgave van Relevant (periodiek NVVE) wordt dat als volgt omschreven: “De situatie van mensen die veelal op hoge leeftijd zijn en die, zonder dat zij overigens in medisch opzicht lijden aan een onbehandelbare en met ernstig lijden gepaard gaande ziekte of aandoening, voor zichzelf hebben vastgesteld dat voor henzelf de waarde van het leven zodanig is afgenomen dat zij de dood verkiezen boven verder leven.”
Het ‘veelal’ geeft al aan dat niet alleen ouderen in een dergelijke situatie kunnen komen te verkeren. De gehele definitie kan derhalve betrekking hebben op… ja, op iedereen. Begrijpt een Jan Terlouw in dezelfde Relevant wel wat hij zegt: “Daar hoort bij dat het mensen mogelijk en technisch uitvoerbaar gemaakt moet worden om uit het leven te stappen als zij weloverwogen hun leven voltooid vinden, als zij klaar zijn met hun leven. Dat betekent dat dit alleen voor oude mensen geldt.” Beseft deze oud-politicus wel hoe beledigend hij is naar eenieder jonger dan 70 die met het eigen voltooide leven worstelt? Terlouw hoeft zich geen zorgen te maken; wet of geen wet, zijn naam alleen zorgt al voor de benodigde medicatie. Maar hoe zit met al die Onbekende Nederlanders?

Op de site ‘uitvrijewil.nu’ wordt gesproken over zelfbeschikking. Ik citeer: “Zelfbeschikking, een wezenlijk beginsel van onze beschaving en verankerd in onze cultuur, is het fundament van dit burgerinitiatief.” En hoewel de initiatiefnemers hier zelfbeschikking uitzuiveren voor 70-plussers, is het toch interessant te kijken naar wat zij met die beschikking bedoelen. De webpagina Werkwijze geeft antwoord. Al in de eerste alinea wordt het duidelijk: “…zorgvuldigheid, deskundigheid en toetsbaarheid staan centraal.” Zorgvuldig? Deskundig? Toetsbaar? Hebben we dit niet al eens eerder gehoord? In de volgende alinea is te lezen: “Het vrijwillige en weloverwogen besluit van de oudere die wil sterven is uiteraard de centrale voorwaarde. Daarnaast dient het besluit over de zelfgekozen dood authentiek, consistent en invoelbaar te zijn.” Invoelbaar? Toch alleen de zelfbeschikkende burger hoeft het toch te ‘voelen’, toch niet een hulpverlener of de Minister van Justitie? Ook hier: hebben we dit niet al eens eerder gehoord? Inderdaad, de huidige Euthanasiewet! Nu is het zo dat niet gekozen wordt voor medici die een hulpvrager naar het levenseinde begeleiden –wel meerdere, gecertificeerde, door de overheid erkende van elkaar onafhankelijke hulpverleners– maar artsen blijven wel nodig om aan medicijnen voor een goede dood te komen. Kortom, voorwaardelijke stervenshulp à la de Zwitserse Route. En: voorwaardelijke zelfbeschikking. Bestaat dat? Ja, in de zin dat we rekening moeten houden met onze medemens. Maar zoals zelfbeschikking hier gebracht wordt, waait zij weg in een storm van betutteling en bemoeizucht. Iets wat overigens goed past bij onze parlementaire sociaaldemocratie waar politici de macht opeisen om hun particuliere, partijpolitieke of corporatistische plannetjes in wetgeving uit te drukken. Het maken van meer regels, het creëren van steeds maar weer meer wetgeving staat haaks op zelfbeschikking, haaks op individuele vrijheid.

Hoe dan ook, de volgens het wetsvoorstel beoogde gang naar het levenseinde zit zo ingekapseld in allerlei voorwaarden dat, mocht het überhaupt in een of andere vorm tot wet komen, er maar weinig mensen voor in aanmerking zullen komen. Vergelijk de huidige Euthanasiewet en de positie van psychiatrische patiënten. Ook hier: een oudere die zijn leven als voltooid ziet en een dergelijk ‘uit vrije wil’ traject ingaat, is al gestorven door uitputting alvorens een oordeel over hem wordt uitgesproken!

Laten we ons niet voor de gek houden. Het oordeel ‘voltooid leven’ kan iemand alleen over zichzelf vellen. En zoals bekend, mensen willen zich niet laten koeioneren en zullen bij afwijzing een andere weg zoeken – en dat zal, met door overheden gelegde drempels, spijtig genoeg niet altijd even fraai zijn.
Vandaar dat een begeleidingstraject naar een goede, zachte dood van de hoogste waarde is. Ineke de Vries van het Humanistisch Verbond wijst daar in haar waardevolle bijdrage op de site ‘Mag ik dood’ ook op. Zij geeft aan dat niet-medische begeleiding iets zou kunnen zijn voor Humanistisch Raadslieden of geestelijk verzorgers, maar dat de opleiding voor deze specifieke groep mensen nog niet ontwikkeld is. Niettemin is er in Nederland al sinds 1995 een organisatie die juist hulpverleners heeft, en opleidt en begeleidt, die volledig gericht zijn op hulpvragen rondom het zelfbeschikte levenseinde – Stichting de Einder. Nu gaat het mij niet om het maken van ‘reclame’ maar om het voorkomen van het heruitvinden van het wiel. Laten we dus eerst kijken naar wat er al is: begeleiding bij een zorgvuldig overwogen stervenswens. En dan kijken naar wat er nog niet is: een goede regeling om legaal aan medicijnen te komen zonder dat Vadertje Staat illegale, criminaliserende en verminkende stappen aanmoedigt.

Frank Vandendries
filosofisch consulent