Zelfbeschikking? Mooi niet!
Lof voor de NVVE en de daaraan verbonden groep BN’ers die hun grijze haren inzetten voor hun eigen levenseinde: een goedgeolied mediaoffensief, keurig voorbereid en gepland in samenwerking met de publieke omroep. In eerste instantie denk je: “Wow, wat een goed initiatief dat ‘Uit vrije wil’ – dat moet gaan slagen.” Een sympathieke actie dus, zeker met de sterke vergrijzing die in aantocht is – een ‘grey tsunami’ aldus Brits auteur Martin Amis.
Maar laten we eens verder kijken dan de buitenkant, kijken naar de inhoud, naar de tekst op internet en in het lijfblad van de NVVE. Een aantal zaken valt dan op. (Heel veel zaken vallen op, maar ik wil de aandacht van de lezer proberen vast te houden!)
Nemen we de leeftijdsgrens: 70 jaar of ouder. Dit is natuurlijk leeftijdsdiscriminatie. Staat de grondwet dat toe? En, in ons land zijn mensen toch volwassen vanaf hun 18de levensjaar; vanaf die leeftijd mag iedereen echt zelf beschikken, rekening houdend met anderen. Toch?
Wat ook opvalt en aansluit bij die leeftijdsgrens, is het begrip ‘voltooid’ in voltooid leven. In de laatste uitgave van Relevant (periodiek NVVE) wordt dat als volgt omschreven: “De situatie van mensen die veelal op hoge leeftijd zijn en die, zonder dat zij overigens in medisch opzicht lijden aan een onbehandelbare en met ernstig lijden gepaard gaande ziekte of aandoening, voor zichzelf hebben vastgesteld dat voor henzelf de waarde van het leven zodanig is afgenomen dat zij de dood verkiezen boven verder leven.”
Het ‘veelal’ geeft al aan dat niet alleen ouderen in een dergelijke situatie kunnen komen te verkeren. De gehele definitie kan derhalve betrekking hebben op… ja, op iedereen. Begrijpt een Jan Terlouw in dezelfde Relevant wel wat hij zegt: “Daar hoort bij dat het mensen mogelijk en technisch uitvoerbaar gemaakt moet worden om uit het leven te stappen als zij weloverwogen hun leven voltooid vinden, als zij klaar zijn met hun leven. Dat betekent dat dit alleen voor oude mensen geldt.” Beseft deze oud-politicus wel hoe beledigend hij is naar eenieder jonger dan 70 die met het eigen voltooide leven worstelt? Terlouw hoeft zich geen zorgen te maken; wet of geen wet, zijn naam alleen zorgt al voor de benodigde medicatie. Maar hoe zit met al die Onbekende Nederlanders?
Op de site ‘uitvrijewil.nu’ wordt gesproken over zelfbeschikking. Ik citeer: “Zelfbeschikking, een wezenlijk beginsel van onze beschaving en verankerd in onze cultuur, is het fundament van dit burgerinitiatief.” En hoewel de initiatiefnemers hier zelfbeschikking uitzuiveren voor 70-plussers, is het toch interessant te kijken naar wat zij met die beschikking bedoelen. De webpagina Werkwijze geeft antwoord. Al in de eerste alinea wordt het duidelijk: “…zorgvuldigheid, deskundigheid en toetsbaarheid staan centraal.” Zorgvuldig? Deskundig? Toetsbaar? Hebben we dit niet al eens eerder gehoord? In de volgende alinea is te lezen: “Het vrijwillige en weloverwogen besluit van de oudere die wil sterven is uiteraard de centrale voorwaarde. Daarnaast dient het besluit over de zelfgekozen dood authentiek, consistent en invoelbaar te zijn.” Invoelbaar? Toch alleen de zelfbeschikkende burger hoeft het toch te ‘voelen’, toch niet een hulpverlener of de Minister van Justitie? Ook hier: hebben we dit niet al eens eerder gehoord? Inderdaad, de huidige Euthanasiewet! Nu is het zo dat niet gekozen wordt voor medici die een hulpvrager naar het levenseinde begeleiden –wel meerdere, gecertificeerde, door de overheid erkende van elkaar onafhankelijke hulpverleners– maar artsen blijven wel nodig om aan medicijnen voor een goede dood te komen. Kortom, voorwaardelijke stervenshulp à la de Zwitserse Route. En: voorwaardelijke zelfbeschikking. Bestaat dat? Ja, in de zin dat we rekening moeten houden met onze medemens. Maar zoals zelfbeschikking hier gebracht wordt, waait zij weg in een storm van betutteling en bemoeizucht. Iets wat overigens goed past bij onze parlementaire sociaaldemocratie waar politici de macht opeisen om hun particuliere, partijpolitieke of corporatistische plannetjes in wetgeving uit te drukken. Het maken van meer regels, het creëren van steeds maar weer meer wetgeving staat haaks op zelfbeschikking, haaks op individuele vrijheid.
Hoe dan ook, de volgens het wetsvoorstel beoogde gang naar het levenseinde zit zo ingekapseld in allerlei voorwaarden dat, mocht het überhaupt in een of andere vorm tot wet komen, er maar weinig mensen voor in aanmerking zullen komen. Vergelijk de huidige Euthanasiewet en de positie van psychiatrische patiënten. Ook hier: een oudere die zijn leven als voltooid ziet en een dergelijk ‘uit vrije wil’ traject ingaat, is al gestorven door uitputting alvorens een oordeel over hem wordt uitgesproken!
Laten we ons niet voor de gek houden. Het oordeel ‘voltooid leven’ kan iemand alleen over zichzelf vellen. En zoals bekend, mensen willen zich niet laten koeioneren en zullen bij afwijzing een andere weg zoeken – en dat zal, met door overheden gelegde drempels, spijtig genoeg niet altijd even fraai zijn.
Vandaar dat een begeleidingstraject naar een goede, zachte dood van de hoogste waarde is. Ineke de Vries van het Humanistisch Verbond wijst daar in haar waardevolle bijdrage op de site ‘Mag ik dood’ ook op. Zij geeft aan dat niet-medische begeleiding iets zou kunnen zijn voor Humanistisch Raadslieden of geestelijk verzorgers, maar dat de opleiding voor deze specifieke groep mensen nog niet ontwikkeld is. Niettemin is er in Nederland al sinds 1995 een organisatie die juist hulpverleners heeft, en opleidt en begeleidt, die volledig gericht zijn op hulpvragen rondom het zelfbeschikte levenseinde – Stichting de Einder. Nu gaat het mij niet om het maken van ‘reclame’ maar om het voorkomen van het heruitvinden van het wiel. Laten we dus eerst kijken naar wat er al is: begeleiding bij een zorgvuldig overwogen stervenswens. En dan kijken naar wat er nog niet is: een goede regeling om legaal aan medicijnen te komen zonder dat Vadertje Staat illegale, criminaliserende en verminkende stappen aanmoedigt.
Frank Vandendries
filosofisch consulent